गरिबी, संघर्ष आणि उपासमारीतून उभा राहिला अभिनयाचा बुलंद आवाज; ‘परिंदा’, ‘क्रांतिवीर’, ‘अग्निसाक्षी’पासून ‘नटसम्राट’पर्यंत अविस्मरणीय भूमिका
योगेश राऊत
आपल्या दमदार आवाजाने, डोळ्यांतील भावांनी आणि अभिनयातील नैसर्गिक ताकदीने तब्बल चार दशकांहून अधिक काळ प्रेक्षकांच्या मनावर अधिराज्य गाजविणारे ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचे ८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी वयाच्या ७५व्या वर्षी निधन झाले. त्यांच्या निधनाने मराठी तसेच हिंदी चित्रपटसृष्टीतील एका असामान्य आणि स्वतंत्र शैलीच्या कलावंताचा प्रवास थांबला आहे.
नाना पाटेकर यांचे मूळ नाव विश्वनाथ पाटेकर. त्यांचा जन्म १ जानेवारी १९५१ रोजी रायगड जिल्ह्यातील मुरूड-जंजिरा येथे झाला. मुंबईतील सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट येथे त्यांनी शिक्षण घेतले. सर्वसामान्य कुटुंबातून आलेल्या नाना यांनी आयुष्याच्या सुरुवातीच्या काळात मोठा संघर्ष केला. आर्थिक अडचणींमुळे त्यांनी चित्रपटांच्या जाहिरातींची पोस्टर्स रंगविण्याचे कामही केले. त्या काळात अत्यल्प मानधनासाठी ते दररोज अनेक किलोमीटर पायी जात असल्याच्या आठवणी त्यांनी विविध मुलाखतींमध्ये सांगितल्या होत्या.
नाना पाटेकर यांचा अभिनयाचा पाया रंगभूमीवर घडला. रंगभूमीवरील अनुभवातून त्यांच्या अभिनयाला वास्तववादी धार मिळाली. १९७८ मध्ये ‘गमन’ या चित्रपटातून त्यांनी हिंदी चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले. त्यानंतर ‘अंकुश’, ‘मोहरें’ यांसारख्या चित्रपटांतून त्यांनी आपली वेगळी ओळख निर्माण करण्यास सुरुवात केली.
१९८८ मधील ‘सलाम बॉम्बे!’ आणि त्यानंतर १९८९ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या **‘परिंदा’**ने नाना पाटेकर यांच्या अभिनयाची ताकद संपूर्ण देशाने अनुभवली. ‘परिंदा’मधील त्यांच्या भूमिकेसाठी त्यांना राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार आणि फिल्मफेअर पुरस्काराने गौरविण्यात आले.
१९९४ मधील ‘क्रांतिवीर’ हा नाना पाटेकर यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाचा टप्पा ठरला. या चित्रपटातील त्यांची भूमिका, संवादफेक आणि सामाजिक व्यवस्थेविरुद्धचा आक्रमक सूर प्रेक्षकांच्या मनात घर करून गेला. या भूमिकेसाठी त्यांना राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारातील सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा सन्मान मिळाला.
त्यानंतर ‘अग्निसाक्षी’, ‘खामोशी : द म्युझिकल’, ‘अब तक छप्पन’, ‘अपहरण’, ‘राजनीती’ यांसारख्या चित्रपटांमधून त्यांनी अभिनयाची विविध रूपे साकारली. खलनायक, पोलिस अधिकारी, संवेदनशील पिता, सामान्य माणूस किंवा संघर्ष करणारा नायक—प्रत्येक भूमिकेला त्यांनी स्वतःची छाप दिली
नाना पाटेकर यांना केवळ गंभीर आणि आक्रमक भूमिकांसाठी ओळखले जात असले तरी त्यांच्या विनोदी अभिनयाचीही स्वतंत्र ओळख निर्माण झाली. **‘वेलकम’**सारख्या चित्रपटातील त्यांच्या विनोदी भूमिकेने त्यांच्या अभिनयातील आणखी एक पैलू प्रेक्षकांसमोर आणला. गंभीर अभिनयापासून विनोदी भूमिकांपर्यंत सहज वावर करण्याची क्षमता त्यांच्या बहुआयामी कलावंत व्यक्तिमत्त्वाची साक्ष देणारी ठरली.
नाना पाटेकर यांनी केवळ अभिनेता म्हणूनच नव्हे तर लेखक आणि दिग्दर्शक म्हणूनही आपली वेगळी ओळख निर्माण केली. ‘प्रहार : द फायनल अटॅक’ या चित्रपटातून त्यांनी दिग्दर्शन क्षेत्रात पाऊल ठेवले. चित्रपटातील लष्करी प्रशिक्षण आणि शिस्तीचे चित्रण करताना त्यांनी केलेल्या अभ्यासाचीही चर्चा झाली.
हिंदी चित्रपटसृष्टीत मोठे नाव कमावल्यानंतरही नाना पाटेकर यांनी मराठी मातीशी असलेले नाते कायम जपले. ‘नटसम्राट’ या मराठी चित्रपटातील गणपतराव बेलवलकर ही भूमिका त्यांच्या कारकिर्दीतील मैलाचा दगड ठरली. रंगभूमीवरील महान कलाकाराच्या आयुष्यातील चढ-उतार त्यांनी या भूमिकेतून अत्यंत प्रभावीपणे मांडले. या भूमिकेने नाना पाटेकर यांच्या अभिनयक्षमतेची नव्याने ओळख करून दिली.
नाना पाटेकर यांना त्यांच्या अभिनयासाठी तीन राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाले. ‘परिंदा’, ‘क्रांतिवीर’ आणि ‘अग्निसाक्षी’ या चित्रपटांतील अभिनयासाठी त्यांना राष्ट्रीय स्तरावर गौरविण्यात आले. याशिवाय त्यांना फिल्मफेअर आणि फिल्मफेअर मराठी पुरस्कारांसह अनेक सन्मान प्राप्त झाले.
भारतीय चित्रपटसृष्टीतील त्यांच्या योगदानाची दखल घेत भारत सरकारने २०१३ मध्ये पद्मश्री पुरस्काराने त्यांचा गौरव केला. भारत सरकारच्या पद्म पुरस्कारांच्या अधिकृत अधिसूचनेत नाना गजानन पाटेकर यांचा कला क्षेत्रातील पुरस्कारार्थी म्हणून समावेश आहे.
अभिनयाबरोबरच नाना पाटेकर यांचे भारतीय सैन्याशीही नाते होते. त्यांनी प्रादेशिक सैन्य दलाशी (Territorial Army) संबंधित सेवा बजावली. ‘प्रहार’ चित्रपटासाठी लष्करी प्रशिक्षण घेतल्यानंतर त्यांच्या सैन्यसेवेबाबतची आवड अधिक दृढ झाली. १९९९च्या कारगिल युद्धाच्या काळात त्यांनी सैन्याच्या जवानांसोबत राहून सेवा बजावल्याचा उल्लेख अनेक वृत्तांतांत आढळतो.
नाना पाटेकर यांची ओळख केवळ अभिनेता म्हणून नव्हे तर सामाजिक जाणिव असलेला संवेदनशील माणूस म्हणूनही होती. शेतकरी आणि ग्रामीण भागातील नागरिकांच्या प्रश्नांबाबत त्यांनी सातत्याने भूमिका घेतली. नाम फाउंडेशनच्या माध्यमातून त्यांनी शेतकरी, जलसंधारण आणि ग्रामीण भागातील विविध सामाजिक उपक्रमांना हातभार लावला. त्यांच्या साधेपणामुळे आणि सामाजिक बांधिलकीमुळे त्यांना चाहत्यांमध्ये विशेष स्थान मिळाले.
चित्रपटसृष्टीत मोठे यश मिळूनही नाना पाटेकर यांच्या व्यक्तिमत्त्वात साधेपणा कायम राहिला. संघर्षाच्या काळातील अनुभव त्यांनी कधीही विसरले नाहीत. पैसा, प्रसिद्धी आणि ग्लॅमर यापेक्षा माणूस म्हणून जगण्याला त्यांनी महत्त्व दिले. त्यांच्या मुलाखतींमधूनही जीवनातील संघर्ष, भूक, गरिबी आणि स्वाभिमान याबाबतचे त्यांचे स्पष्ट विचार सातत्याने समोर आले.
नाना पाटेकर यांच्या अभिनयाची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे त्यांचा आवाज आणि संवादफेक. त्यांचा संवाद हा केवळ शब्दांचा उच्चार न राहता व्यक्तिरेखेच्या भावनांचा आवाज बनत असे. पडद्यावर ते दिसले की प्रेक्षकांचे लक्ष आपोआप त्यांच्याकडे खेचले जात असे. त्यांच्या अभिनयात कृत्रिमपणापेक्षा वास्तवाला अधिक महत्त्व होते.
म्हणूनच नाना पाटेकर यांची तुलना केवळ लोकप्रिय अभिनेत्याशी करता येणार नाही. ते स्वतःमध्ये एक अभिनयशाळा होते. संघर्षातून आलेल्या या कलाकाराने भारतीय चित्रपटसृष्टीला अनेक अविस्मरणीय व्यक्तिरेखा दिल्या.
नाना पाटेकर यांच्या निधनाने केवळ एक अभिनेता गेला नाही, तर अभिनयाला वास्तवाची धार देणारा, सामाजिक प्रश्नांवर संवेदनशीलतेने भाष्य करणारा आणि आपल्या मुळांशी जोडलेला एक कलावंत काळाच्या पडद्याआड गेला आहे. ‘परिंदा’तील तीव्रता, ‘क्रांतिवीर’चा आक्रोश, ‘नटसम्राट’ची वेदना आणि ‘वेलकम’मधील विनोद—या सर्व भूमिका त्यांच्या अभिनयाच्या विविध पैलूंची आठवण कायम करून देतील.
संघर्षातून उभा राहिलेला ‘नाना’ आता प्रत्यक्षात आपल्यात नसला, तरी त्यांनी साकारलेल्या व्यक्तिरेखा, त्यांचा आवाज आणि त्यांचे अभिनयातील योगदान भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासात दीर्घकाळ जिवंत राहील.
