शस्त्रपूजन, सीमोल्लंघन आणि आपट्याची पाने देत विजयादशमीचा सण परंपरा, संस्कृती आणि सामाजिक एकतेचा जागर
संपादक – योगेश राऊत
भारतीय संस्कृतीत सण-उत्सवांना अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. त्यामध्ये विजयादशमी अर्थात दसरा हा सण विजय, शौर्य, पराक्रम, सत्य, सदाचार आणि नव्या संकल्पांचा संदेश देणारा सण म्हणून ओळखला जातो. अश्विन महिन्यातील शुद्ध दशमीला साजरा केला जाणारा हा सण नवरात्रोत्सवाची सांगता करणारा असला, तरी तो प्रत्येकाच्या जीवनात नवी उमेद, उत्साह आणि सकारात्मक विचारांची सुरुवात करून देतो. देशभरात धार्मिक श्रद्धा, पारंपरिक प्रथा आणि सामाजिक सलोखा जपत दसरा उत्साहात साजरा केला जातो.
विजयादशमीच्या सणामागे भारतीय संस्कृतीतील दोन प्रमुख धार्मिक परंपरा जोडलेल्या आहेत. रामायणातील कथेनुसार, प्रभू श्रीरामांनी रावणाचा वध करून सीतेची सुटका केली. हा प्रसंग अधर्मावर धर्माचा, असत्यावर सत्याचा आणि अहंकारावर सद्गुणांचा विजय दर्शवतो. त्यामुळे दसरा हा केवळ धार्मिक सण नसून अन्यायाविरुद्ध लढण्याची आणि सत्याच्या मार्गावर ठाम राहण्याची प्रेरणा देणारा दिवस मानला जातो.
दुसरीकडे, देवी दुर्गेने महिषासुराचा वध करून दुष्ट शक्तींचा पराभव केल्याची धार्मिक मान्यता आहे. नऊ दिवसांच्या नवरात्रोत्सवानंतर दहाव्या दिवशी साजरा होणारा विजयादशमीचा सण शक्ती, धैर्य आणि धर्मरक्षणाचे प्रतीक मानला जातो. स्त्रीशक्तीचा गौरव आणि अन्यायाविरुद्ध संघर्ष करण्याची प्रेरणा या सणातून मिळते.
महाराष्ट्रात दसऱ्याच्या दिवशी सीमोल्लंघन करण्याची परंपरा आहे. पूर्वीच्या काळात राजे आणि योद्धे विजयादशमीच्या मुहूर्तावर मोहिमांसाठी प्रस्थान करत असत. या परंपरेतून धैर्य, कर्तव्यनिष्ठा आणि विजयाची आकांक्षा व्यक्त होत असे. आजही अनेक ठिकाणी सायंकाळी गावाच्या सीमेजवळ जाऊन आपट्याच्या वृक्षाची पूजा करण्याची आणि आपट्याची पाने एकमेकांना देऊन सोने म्हणून शुभेच्छा देण्याची प्रथा आहे.
आपट्याची पाने एकमेकांना देताना ‘सोने घ्या, सोने द्या’ असे म्हणत परस्परांना शुभेच्छा दिल्या जातात. या प्रथेतून प्रेम, जिव्हाळा, मैत्री आणि सामाजिक सलोखा जपण्याचा संदेश दिला जातो. आपट्याची पाने ही केवळ प्रतीकात्मक भेट नसून नात्यांमधील आपुलकी वाढविण्याचे माध्यम बनली आहेत.
विजयादशमीच्या दिवशी शस्त्रपूजन आणि आयुधपूजेला विशेष महत्त्व आहे. पूर्वी योद्धे आपल्या शस्त्रांची पूजा करून युद्धासाठी सज्ज होत असत. कालांतराने या परंपरेचा विस्तार झाला आणि शेतकरी आपल्या शेतीच्या अवजारांची, कारागीर आपल्या कामाच्या साधनांची, तसेच विविध व्यावसायिक आपल्या उपकरणांची पूजा करू लागले.
आज अनेक ठिकाणी वाहने, यंत्रसामग्री, पुस्तके, संगणक आणि व्यवसायात वापरल्या जाणाऱ्या साधनांचीही पूजा केली जाते. आपल्या उदरनिर्वाहाचे साधन असलेल्या वस्तूंबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करणे, कामाप्रती निष्ठा ठेवणे आणि नव्या उत्साहाने कार्याला सुरुवात करणे, हा या परंपरेमागील व्यापक विचार आहे.
विजयादशमी हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक मुहूर्त मानला जातो. त्यामुळे या दिवशी नवीन व्यवसाय सुरू करणे, घर किंवा वाहन खरेदी करणे, नवीन उपक्रम हाती घेणे, शिक्षणाची सुरुवात करणे तसेच महत्त्वाच्या कामांचा शुभारंभ करणे याला अनेक कुटुंबांत विशेष महत्त्व दिले जाते.
या दिवशी सुरू केलेले कार्य यशस्वी व्हावे, प्रगती साधता यावी आणि जीवनात सुख-समृद्धी नांदावी, अशी प्रार्थना केली जाते. मात्र, कोणत्याही कार्याच्या यशासाठी केवळ शुभमुहूर्त नव्हे, तर योग्य नियोजन, सातत्यपूर्ण प्रयत्न, प्रामाणिकपणा आणि मेहनतही तितकीच महत्त्वाची असते, हा संदेश या सणातून घेता येतो.
दसऱ्याच्या दिवशी कुटुंबीय, मित्रपरिवार, नातेवाईक आणि आप्तेष्ट एकमेकांच्या घरी जाऊन शुभेच्छा देतात. आपट्याची पाने देऊन सोने लुटण्याची परंपरा, ज्येष्ठांचे आशीर्वाद घेणे आणि परस्परांतील मतभेद दूर करून नव्याने संवाद सुरू करणे, या माध्यमांतून सामाजिक एकतेला बळ मिळते.
धार्मिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांच्या निमित्ताने नागरिक एकत्र येतात. विविध जाती-धर्मांच्या लोकांमध्ये परस्पर आदर, बंधुभाव आणि सहकार्याची भावना वाढविण्याची संधीही या सणातून मिळते. सण साजरा करताना पर्यावरणाचे संरक्षण, सार्वजनिक स्वच्छता आणि सामाजिक जबाबदारी यांची जाणीव ठेवणेही आवश्यक आहे.
आजच्या धावपळीच्या जीवनात विजयादशमीचा अर्थ केवळ रावणदहन, पूजाअर्चा किंवा परंपरांचे पालन एवढ्यापुरता मर्यादित राहू नये. प्रत्येक व्यक्तीने आपल्या जीवनातील नकारात्मक विचार, द्वेष, मत्सर, अहंकार, व्यसनाधीनता, अन्याय आणि भ्रष्टाचार यांसारख्या वाईट प्रवृत्तींवर मात करण्याचा संकल्प करणे आवश्यक आहे.
समाजात वाढणारी असहिष्णुता, महिलांवरील अत्याचार, पर्यावरणाचा ऱ्हास आणि सामाजिक विषमता यांसारख्या समस्यांविरुद्ध जागरूकता निर्माण करणे, हीदेखील काळाची गरज आहे. सत्य, प्रामाणिकपणा, परस्पर सन्मान आणि माणुसकी या मूल्यांचा अंगीकार केल्यास विजयादशमीचा खरा अर्थ आपल्या आचरणातून साकार होऊ शकतो.
सत्याचा मार्ग कितीही कठीण असला, तरी शेवटी विजय सत्याचाच होतो, हा विश्वास दृढ करणारा विजयादशमीचा सण प्रत्येकाच्या जीवनात आनंद, आरोग्य, सुख-समृद्धी आणि यश घेऊन येवो. मनातील वाईट प्रवृत्तींचा त्याग करून चांगल्या विचारांची आणि विधायक कार्याची सुरुवात करणे, हाच या सणाचा खरा संदेश आहे.
